Athens Alitheia Forum “Confronting fake news and toxic discourse” Χαιρετισμός του Πρέσβη Jan Braathu, Εκπροσώπου ΟΑΣΕ, για την Ελευθερία των ΜΜΕ
Athens Alitheia Forum “Confronting fake news and toxic discourse”
Χαιρετισμός του Πρέσβη Jan Braathu, Εκπροσώπου ΟΑΣΕ, για την Ελευθερία των ΜΜΕ
Είναι τιμή μου να απευθύνομαι σήμερα στο Alitheia Forum. Όπως έμαθα πρόσφατα, το όνομα αυτού του φόρουμ φέρει ένα ισχυρό νόημα. Η “Alitheia”, στην ελληνική γλώσσα, αναφέρεται στην αποκάλυψη της αλήθειας – στην πράξη του να φέρνουμε κάτι από την απόκρυψη στο φως, αποκαλύπτοντας αυτό που είναι πραγματικό και επαληθεύσιμο. Αυτή η έννοια αποτυπώνει την ίδια την ουσία της δημοσιογραφίας: τη συνεχή προσπάθεια αποκάλυψης των γεγονότων, την ενίσχυση της διαφάνειας και τη διασφάλιση ότι οι πολίτες έχουν πρόσβαση σε αξιόπιστη πληροφόρηση.
Είναι, επομένως, ιδιαίτερα εύστοχο το γεγονός ότι αυτό το φόρουμ θέτει στο επίκεντρο των συζητήσεών του την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και την προστασία της ακεραιότητας της πληροφόρησης. Όπως επαναλαμβάνω από τότε που ανέλαβα την εντολή ως Εκπρόσωπος του ΟΑΣΕ για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης, δεν υπάρχει δημοκρατία χωρίς ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και δεν υπάρχει ασφάλεια χωρίς ελευθερία των μέσων ενημέρωσης. Η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, η δημοκρατία και η ασφάλεια είναι τρεις αλληλένδετες και αδιαχώριστες έννοιες.
Η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης αποτελεί βασικό στοιχείο της ανθεκτικότητας των κοινωνιών, καθώς τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης που υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον αποτελούν κεντρικό στοιχείο της «κρίσιμης υποδομής» που οφείλουμε να καλλιεργούμε και να προστατεύουμε. Η ανεξάρτητη δημοσιογραφία αποτελεί σημαντική ασπίδα απέναντι σε αντιδημοκρατικές πιέσεις και κρίσεις, καθώς έχει αποδειχθεί η ισχυρότερη άμυνα απέναντι στις διαταραχές της πληροφόρησης και στις παρεμβάσεις. Η δεοντολογική και ανεξάρτητη δημοσιογραφία δεν αποδέχεται τα πράγματα άκριτα, αλλά ερευνά και αποκαλύπτει, θέτει ερωτήματα και ενθαρρύνει τον διάλογο.
Ωστόσο, η διατήρηση της δεοντολογικής δημοσιογραφίας στο σημερινό οικοσύστημα πληροφόρησης έχει γίνει εξαιρετικά περίπλοκη. Τεχνολογικές, οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές πιέσεις είναι πανταχού παρούσες.
Παλιές προκλήσεις εξακολουθούν να υφίστανται. Από τη μία πλευρά, οι δημοσιογράφοι αντιμετωπίζουν φυσικές επιθέσεις, απειλές, διαδικτυακή ρητορική μίσους και εκστρατείες δυσφήμισης, καθώς και νομικές παρενοχλήσεις μέσω της κατάχρησης νόμων και των αγωγών SLAPP. Από την άλλη πλευρά, η δημοσιογραφία δέχεται οικονομικές και εμπορικές πιέσεις σε περιβάλλοντα όπου η ιδιοκτησία των μέσων ενημέρωσης και η διαφημιστική ισχύς συγκεντρώνονται στα χέρια λίγων παικτών, συχνά στενά συνδεδεμένων με πολιτική ή οικονομική εξουσία.
Πέρα από όλα αυτά, έχουμε δει να αναδύονται νέες προκλήσεις, καθώς τα μέσα ενημέρωσης έχουν χάσει τον έλεγχο των μέσων διανομής του περιεχομένου τους. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, οι μηχανές αναζήτησης και τα generative AI chatbots έχουν αναπτύξει και τελειοποιήσει επιχειρηματικά μοντέλα που καθιστούν όλο και πιο δύσκολη τη δημιουργία εσόδων από δημοσιογραφικό περιεχόμενο, ενώ συχνά παρέχουν περιορισμένη ορατότητα σε επαληθευμένες δημοσιογραφικές πηγές.
Για τον λόγο αυτό, υπάρχει αυξανόμενη συνειδητοποίηση της ανάγκης να διασφαλιστεί ότι η ρύθμιση των μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών βασίζεται σταθερά στα διεθνή πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθερίας της έκφρασης. Η ρύθμιση θα πρέπει να στοχεύει στην ενίσχυση της διαφάνειας στον τρόπο λειτουργίας των αλγορίθμων, στη διασφάλιση δίκαιης πρόσβασης στα κανάλια διανομής για τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης και στη δημιουργία μηχανισμών λογοδοσίας για το πώς η πληροφορία ενισχύεται ή περιορίζεται στο διαδίκτυο.
Ταυτόχρονα, τέτοια ρυθμιστικά πλαίσια πρέπει να προστατεύουν προσεκτικά την ελευθερία της έκφρασης και την πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης. Τα μέτρα που σχεδιάζονται για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης ή επιβλαβούς περιεχομένου δεν θα πρέπει ποτέ να οδηγούν σε υπερβολική αφαίρεση περιεχομένου, πολιτική παρέμβαση, καταστολή αντίθετων απόψεων ή ιδιωτικοποίηση της λογοκρισίας μέσω αδιαφανών πολιτικών των πλατφορμών. Μια προσέγγιση διακυβέρνησης των πλατφορμών βασισμένη στα ανθρώπινα δικαιώματα είναι επομένως απαραίτητη: μια προσέγγιση που προωθεί τη διαφάνεια, τη δίκαιη διαδικασία, την ανεξάρτητη εποπτεία και τη ουσιαστική συμμετοχή του τομέα των μέσων ενημέρωσης και της κοινωνίας των πολιτών.
Το Γραφείο μου ξεκίνησε πρόσφατα την έκδοση ενός εγχειριδίου πολιτικής που εξετάζει τις επιπτώσεις των μεγάλων τεχνολογικών πλατφορμών και της τεχνητής νοημοσύνης στην ελευθερία των μέσων ενημέρωσης. Η δημοσίευση παρέχει καθοδήγηση προς τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής για ζητήματα που σχετίζονται με τη ρύθμιση των ψηφιακών πλατφορμών και των αναδυόμενων συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, με τρόπους που προστατεύουν τη δημοσιογραφία, διαφυλάσσουν την ελευθερία της έκφρασης και προάγουν την ακεραιότητα της πληροφόρησης.
Το εγχειρίδιο αναδεικνύει αρκετές βασικές προτεραιότητες. Πρώτον, υπογραμμίζει την ανάγκη για μεγαλύτερη διαφάνεια στα αλγοριθμικά συστήματα που διαμορφώνουν την ορατότητα και τη διανομή του ειδησεογραφικού περιεχομένου στο διαδίκτυο. Δεύτερον, ζητά την ύπαρξη εγγυήσεων ώστε τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που χρησιμοποιούνται για τη διαχείριση ή την επιμέλεια περιεχομένου να μην υπονομεύουν την πολυφωνία ούτε να εισάγουν διακρίσεις εις βάρος των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης. Τρίτον, τονίζει τη σημασία βιώσιμων οικονομικών συνθηκών για τη δημοσιογραφία, συμπεριλαμβανομένης της δίκαιης πρόσβασης στις ψηφιακές αγορές και στα διαφημιστικά έσοδα.
Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη ενσωματώνεται ολοένα και περισσότερο στα οικοσυστήματα πληροφόρησης – από την αυτοματοποιημένη παραγωγή περιεχομένου έως τα συστήματα αναζήτησης και συστάσεων που λειτουργούν με τεχνητή νοημοσύνη – είναι απαραίτητο τα ρυθμιστικά πλαίσια να διασφαλίζουν ότι αυτές οι τεχνολογίες υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον αντί να το υπονομεύουν. Η προστασία της ορατότητας, της βιωσιμότητας και της συντακτικής ανεξαρτησίας της επαγγελματικής δημοσιογραφίας πρέπει να παραμείνει βασικός στόχος της ψηφιακής διακυβέρνησης.
Παρότι οι τεχνολογίες επικοινωνίας και πληροφόρησης που δίνουν προτεραιότητα στο δημόσιο συμφέρον είναι κρίσιμες για την προώθηση της ακεραιότητας της πληροφόρησης, από μόνες τους δεν επαρκούν.
Πραγματικά ανεξάρτητα και επαρκώς χρηματοδοτούμενα δημόσια μέσα ενημέρωσης έχουν αποδειχθεί βασικό εργαλείο στην αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και της ψευδούς πληροφόρησης και επιτελούν σημαντική λειτουργία στην εκπαίδευση του κοινού σε ζητήματα παιδείας στα μέσα και στην πληροφόρηση.
Από αυτή την άποψη, τα δημόσια μέσα ενημέρωσης της Ελλάδας διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στο οικοσύστημα πληροφόρησης της χώρας. Η δημόσια ραδιοτηλεόραση, όταν χρηματοδοτείται επαρκώς, προστατεύεται από πολιτικές παρεμβάσεις και δεσμεύεται στην ηθική και αντικειμενική ενημέρωση, μπορεί να παρέχει αξιόπιστες ειδήσεις, ποικιλόμορφο πρόγραμμα και συμπεριληπτική κάλυψη που αντανακλά την πολυμορφία της κοινωνίας. Η ενίσχυση της ανεξαρτησίας, της συντακτικής αυτονομίας και της βιωσιμότητας των δημόσιων μέσων ενημέρωσης αποτελεί συνεπώς όχι μόνο προτεραιότητα πολιτικής για τα μέσα ενημέρωσης, αλλά και δημοκρατική αναγκαιότητα.
Εξίσου σημαντική είναι η ανάγκη προώθησης της δημοσιογραφικής δεοντολογίας και των συστημάτων αυτορρύθμισης και λογοδοσίας των μέσων ενημέρωσης. Η τήρηση σαφών και κοινά αποδεκτών ηθικών αρχών και προτύπων είναι καθοριστικής σημασίας για τη διασφάλιση της εμπιστοσύνης στη δημοσιογραφία, η οποία με τη σειρά της αποτελεί θεμέλιο της εμπιστοσύνης στους θεσμούς πάνω στους οποίους βασίζεται η δημοκρατία.
Μόνο η δημοσιογραφία που είναι πλήρως προσηλωμένη στην αναζήτηση της αλήθειας και στην παρουσίαση τεκμηριωμένων πληροφοριών με δίκαιο και ισορροπημένο τρόπο είναι άξια της εμπιστοσύνης που χρειάζεται για να αντιμετωπίσει τις διαταραχές και τις παρεμβάσεις στην πληροφόρηση. Παράλληλα, τα μέσα ενημέρωσης πρέπει να μπορούν να αναγνωρίζουν λάθη και παραλείψεις και να τους δίνεται η δυνατότητα να τα διορθώνουν χωρίς να αντιμετωπίζουν δυσανάλογες συνέπειες. Τελικά, όλα αυτά αφορούν την ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ.
Το κοινό πρέπει επίσης να κατανοεί τις πραγματικότητες της δημοσιογραφικής εργασίας: η ταχύτητα με την οποία συχνά καλούνται να λειτουργήσουν οι δημοσιογράφοι και η ανάγκη άμεσης δημοσίευσης πληροφοριών δημόσιου ενδιαφέροντος μπορεί περιστασιακά να οδηγήσει σε λάθη, παρά τις καλύτερες προσπάθειές τους για ακρίβεια. Όταν συμβαίνουν λάθη, είναι ζωτικής σημασίας οι κώδικες δεοντολογίας και οι διαδικασίες αυτορρύθμισης να συνεργάζονται για τη διόρθωση και την αποκατάσταση της πληροφόρησης.
Τα συστήματα αυτορρύθμισης των μέσων ενημέρωσης, τα οποία επιτρέπουν την εξωδικαστική επίλυση διαφορών και παρέχουν αποκατάσταση στα θιγόμενα μέρη χωρίς να οδηγούν δημοσιογράφους και μέσα ενημέρωσης σε δαπανηρές δικαστικές διαδικασίες, αποτελούν θεμέλιο κάθε πλαισίου που προωθεί την ακεραιότητα της πληροφόρησης.
Σε αυτό το πλαίσιο, θα ήθελα να εκφράσω την εκτίμησή μου για το σχέδιο της Ελλάδας να θεσπίσει νομικά εργαλεία για την αντιμετώπιση των καταχρηστικών αγωγών που είναι γνωστές ως Strategic Lawsuits Against Public Participation (SLAPPs).
Οι αγωγές SLAPP αποτελούν μία από τις μεγαλύτερες απειλές για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης στην περιοχή του ΟΑΣΕ, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας. Ισχυρά άτομα και οργανισμοί μπορούν να κινήσουν νομικές διαδικασίες που δεν αποσκοπούν στην επιτυχία επί της ουσίας. Αντίθετα, σκοπός τους είναι να σπαταλήσουν χρόνο και πόρους, να δημιουργήσουν φόβο και να επιτύχουν σιωπή.
Η ασυμμετρία ισχύος μεταξύ των εναγόντων και των δημοσιογράφων καθιστά δυνατή αυτή τη νομική εκφοβιστική πρακτική, ενώ ακόμη και η απλή απειλή τέτοιων αγωγών μπορεί να οδηγήσει σε πρωτοφανή επίπεδα αυτολογοκρισίας.
Παρόλο που έχει δοθεί μεγάλη προσοχή στις διασυνοριακές αγωγές SLAPP, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η μεγάλη πλειονότητα των υποθέσεων αυτών είναι εγχώριες. Συμβαίνουν εντός των εθνικών δικαιοδοσιών και συχνά αφορούν τοπικούς δημοσιογράφους, μικρά ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, φορείς της κοινωνίας των πολιτών και πληροφοριοδότες που δεν διαθέτουν τους οικονομικούς και θεσμικούς πόρους για να υπερασπιστούν τον εαυτό τους σε μακροχρόνιες δικαστικές διαδικασίες.
Οι εγχώριες SLAPP μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιζήμιες επειδή συχνά στοχεύουν δημοσιογράφους που εργάζονται σε τοπικό επίπεδο – εκείνους που ερευνούν τη διαφθορά, την κατάχρηση εξουσίας ή περιβαλλοντικές παραβάσεις στις δικές τους κοινότητες. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ακόμη και μία μόνο αγωγή μπορεί να απειλήσει την οικονομική επιβίωση ενός μικρού δημοσιογραφικού οργανισμού ή ενός ανεξάρτητου ρεπόρτερ.
Η αποτελεσματική νομοθεσία κατά των SLAPP μπορεί συνεπώς να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην προστασία των δημοσιογράφων, των φορέων της κοινωνίας των πολιτών και των οργανισμών μέσων ενημέρωσης. Τέτοια μέτρα πρέπει να περιλαμβάνουν μηχανισμούς έγκαιρης απόρριψης καταχρηστικών αγωγών, εγγυήσεις κατά υπερβολικών αξιώσεων αποζημίωσης και τη δυνατότητα των εναγομένων να ανακτούν τα νομικά τους έξοδα.
Ισχυρές νομικές εγγυήσεις κατά τόσο των διασυνοριακών όσο και των εγχώριων SLAPP αποτελούν επομένως αναγκαίο βήμα για την προστασία του δημοκρατικού διαλόγου και για να διασφαλιστεί ότι οι δημοσιογράφοι μπορούν να συνεχίσουν να καλύπτουν θέματα δημόσιου ενδιαφέροντος χωρίς φόβο νομικής παρενόχλησης.
Κυρίες και Κύριοι,
Επιτρέψτε μου να ολοκληρώσω υπογραμμίζοντας τη σημασία της προώθησης της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης και της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας που υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον σε αυτή τη συγκυρία της ιστορίας.
Σε μια εποχή που οι συγκρούσεις εξαπλώνονται σε όλο τον κόσμο, που η διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες αμφισβητείται, που το διεθνές δίκαιο υποτιμάται δημόσια και που ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων συχνά απαξιώνεται, χρειαζόμαστε περισσότερο από ποτέ ανεξάρτητη και δεοντολογική δημοσιογραφία.
Τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης βοηθούν τις κοινωνίες να κατανοούν πολύπλοκες εξελίξεις, να αντιμετωπίζουν την προπαγάνδα και τη χειραγώγηση της πληροφόρησης και να ενισχύουν τη λογοδοσία – το ίδιο το θεμέλιο της δημοκρατικής διακυβέρνησης.
Επανερχόμαστε λοιπόν στο ερώτημα: Πώς αντιμετωπίζουμε την παραπληροφόρηση και τις κακόβουλες απειλές στο πεδίο της πληροφόρησης; Για ορισμένους, η προεπιλεγμένη αντίδραση φαίνεται να είναι διάφορες μορφές ελέγχου της πληροφορίας, γνωστές και ως λογοκρισία. Είμαι πεπεισμένος ότι αυτή δεν είναι η απάντηση στο πρόβλημα, ούτε είναι αυτό που επιθυμούν οι πολίτες.
Αντιθέτως, χρειαζόμαστε μια διεθνή συμφωνία για το πώς θα διαφυλάξουμε και θα ενισχύσουμε την ανεξάρτητη και δεοντολογική δημοσιογραφία στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης.
Στην πραγματικότητα, η υπερβολική κρατική ρύθμιση του χώρου της πληροφόρησης θα οδηγήσει σε περαιτέρω διάβρωση της εμπιστοσύνης και σε εξάπλωση της παραπληροφόρησης. Παρατηρούμε ότι η εμπιστοσύνη του κοινού στα μέσα ενημέρωσης μειώνεται σχεδόν παντού, γεγονός που ανοίγει την πόρτα στην παραπληροφόρηση και σε ακραίες θεωρίες, υπονομεύοντας τις κοινωνίες μας και τους θεσμούς διακυβέρνησης.
Έχει ειπωθεί ότι σκοπός της πολιτικά κατευθυνόμενης παραπληροφόρησης είναι ακριβώς να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη και έτσι να αποδυναμώσει τις κυβερνήσεις και τις κοινωνίες μας.
Στις δημοκρατίες, δεν είναι ρόλος του κράτους να υπαγορεύει τι είναι αποδεκτό ή επιτρεπτό. Ωστόσο, όπως έχω καταστήσει σαφές, ο χώρος της πληροφόρησης χρειάζεται ρυθμιστικά όρια που να διασφαλίζουν ένα οικοσύστημα συμβατό με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Αυτά πρέπει να βασίζονται στις υφιστάμενες αρχές και δεσμεύσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Ο χώρος της πληροφόρησης πρέπει να είναι ανοικτός σε μια πολυφωνία απόψεων και γνώμης. Όμως τα γεγονότα είναι γεγονότα. Ένα μήλο είναι μήλο, ακόμη κι αν κάποιος το αποκαλεί πορτοκάλι.
Προσωπικά, πιστεύω στην ελευθερία της πληροφόρησης και της γνώμης σε έναν δημόσιο χώρο όπου ενθαρρύνονται ο διάλογος και η αντιπαράθεση. Πιστεύω στη δεοντολογική δημοσιογραφία και στη σημασία των πολιτικά ανεξάρτητων δημόσιων μέσων ενημέρωσης, μαζί με μια μορφωμένη κοινωνία πολιτών που κατανοεί τα βασικά της κριτικής σκέψης και της παιδείας στα μέσα.
Η επίθεση της παραπληροφόρησης τροφοδοτείται από τη φθίνουσα δημόσια εμπιστοσύνη. Η ουσία της λύσης είναι να ανακτήσουμε την αξιοπιστία και την εμπιστοσύνη.
Σας ευχαριστώ.
Το συνέδριο μεταδίδεται ζωντανά μέσω YouTube από το κανάλι της Γενικής Γραμματείας Επικοινωνίας και Ενημέρωσης στον ακόλουθο σύνδεσμο: https://youtube.com/live/TOiNM8Bs4f8
Το πρόγραμμα του Συνεδρίου μπορείτε να το βρείτε εδώ: https://media.gov.gr/athens-alitheia-forum/
Ακολουθούν φωτογραφίες (ο φάκελος ανανεώνεται συνεχώς): https://www.dropbox.com/scl/fo/dt9kngb2qij8w20aphyzo/ACBGFtrtVGbZuU5rRXWHcbI?rlkey=skb9z26d0b6tfavuazvbu0vj8&st=3fces85k&dl=0